08 Risicobeheer

In 2022 heeft het bestuur de inrichting van het risicomanagement aangepast door de sleutelfunctiehouder extern aan te stellen en de risicocommissie te vervangen door een IRM-bestuursoverleg. In maart 2023 heeft het bestuur de nieuwe IRM-structuur geëvalueerd en concludeerde het bestuur dat de nieuwe structuur effectief en toekomstbestendig is. In december 2023 is deze conclusie door middel van een interne audit op de effectiviteit van het risicomanagement bevestigd. In 2024 is de inrichting van het risicomanagement niet gewijzigd. 

Bij het identificeren en inschatten van risico’s besteedt het fonds specifieke aandacht aan het inschatten van frauderisico’s. In 2024 heeft het bestuur een risicoselfassessment uitgevoerd om de frauderisico’s bij zowel het fonds als de uitbestedingspartners in beeld te brengen. De belangrijkste frauderisico’s die hierbij zijn benoemd zijn het verduisteren van pensioengeld, het declareren van niet verrichte werkzaamheden en het vervalsen van documenten en/of handtekeningen. Het fonds mitigeert en beheerst deze frauderisico’s door zowel op organisatie- als procesniveau beheersmaatregelen in te richten. De belangrijkste beheersmaatregelen bestaan hierbij uit het aanwezig zijn van een gedragscode, integriteitsbeleid, klokkenluidersregeling en het onafhankelijke toezicht. Middels de beoordeling van de ISAE-rapportages en compliancerapportages wordt vastgesteld dat bij uitbestedingsrelaties geen fraude heeft plaatsgevonden.

Voor ieder van de geïdentificeerde risico-categorieën heeft het pensioenfonds concrete risicodefinities en – scenario’s vastgelegd. Deze zijn als basis gehanteerd voor een risico self assessment (hierna: RSA) waarmee is bepaald hoe groot het risico wordt ingeschat, zowel in termen van kans en impact als in termen van bruto (zonder beheersmaatregelen) als netto (ná beheersmaatregelen). De ingeschatte risico’s worden afgezet tegen de risicohouding en vervolgens wordt bepaald in hoeverre aanvullende actie wenselijk is. Dit betreft een kosten/baten afweging die kan leiden tot het aanpassen van beheersing, het overdragen naar een andere partij, het vermijden of het accepteren van het risico. De methodiek en uitkomsten van dit RSA zijn vastgelegd in het IRM-beleid. Deze uitkomsten vormen vervolgens de basis voor de monitoring en rapportage. 

Ter invulling van de monitoring van de risico's worden elk kwartaal monitoringsrapportages opgesteld van het vermogensbeheer, de pensioenuitvoering (door TKP), de pensioenzaken (met name actuariële en juridische zaken) en de bestuursondersteuning. Hierin wordt gerapporteerd over wijzigingen in risico’s en de beheersing van de risico's gedurende het kwartaal. Elk halfjaar wordt een strategische risicorapportage opgesteld waarin zowel terug als vooruit wordt gekeken. Naast de eerstelijns monitoringsrapportages stelt de sleutelfunctiehouder risicobeheer elk kwartaal een tweedelijns IRM-rapportage op. Hierin wordt het eerstelijns risicomanagement beoordeeld desgewenst aanbevelingen gedaan. Het bestuur bespreekt het IRM-beleid meerdere keren per jaar met de sleutelfunctiehouder risicobeheer. Tijdens deze sessies besteedt het bestuur aandacht aan risico’s zowel in de interne als de externe omgeving.

Het pensioenfonds loopt een groot aantal strategische en operationele (niet-) financiële risico’s. De meest relevante risico’s zijn de volgende.

Strategische risico’s

De overgang naar het nieuwe pensioenstelsel is voor het fonds een grote uitdaging op inhoud, uitvoering en tijdigheid. De regelgeving is voor een groot deel af, maar wijzigingen op huidige set van regels zullen zeker nog volgen in komende jaren.  Het stelsel vraagt grote veranderingen in de processen en systemen bij TKP. Dit risico beheerst het fonds door nauwgezet de ontwikkelingen te volgen, zich actief te laten informeren tijdens bestuursvergaderingen en themadagen, actieve monitoring van de voortgang bij de uitvoeringsorganisatie van de regeling en door het inhuren van extra projectcapaciteit om het bestuur te ondersteunen bij de vormgeving van beleid en de implementatie van de nieuwe regeling. Daarnaast vinden, indien dit naar het oordeel van het bestuur gewenst is, gesprekken plaats met de directie van TKP, al dan niet in gezamenlijkheid met andere pensioenfondsen die de uitvoering bij TKP hebben ondergebracht.

Daarnaast loopt het fonds strategische risico’s in de categorie “omgeving/verandervermogen”. Dit betreft risico's met oorzaak in het niet aan kunnen passen aan (structurele) veranderingen tegen acceptabele kosten. Hierbij moet met name gedacht worden aan (veranderende) maatschappelijke opvattingen (afnemend vertrouwen in pensioen(sector)), politieke ontwikkelingen (nieuwe pensioenstelsel) en technologische ontwikkelingen. De beheersing van dit risico geschiedt door veel aandacht te besteden aan de ontwikkeling van de kennis en kunde van het bestuur, periodieke afstemming met sociale partners over de toekomst(ige ontwikkelingen), het opstellen en periodiek bijstellen van een SWOT-analyse en oog voor de beheersing van de kosten. Het bestuur monitort de houdbaarheid van de uitvoering van de pensioenregeling verder jaarlijks op basis van meerdere kernindicatoren. 

In het verlengde van bovenstaande risico’s kan de kwetsbaarheid van de huidige regeling worden genoemd. De huidige regeling is fiscaal toegestaan tot 2026, de beoogde overgang naar het nieuwe pensioenstelsel is 2027. Het bestuur trekt samen met de sociale partners op om hiervoor tijdig een oplossing te vinden.

Tot slot ziet het bestuur zich geconfronteerd met steeds hogere uitvoeringskosten. Deze kosten, met name als deze worden omgerekend naar kosten per deelnemer en afgezet tegen een peergroup, zijn naar oordeel van het bestuur op de langere termijn moeilijk houdbaar. Dit, in combinatie met het door de sociale partners geuite wens tot consolidatie, hebben het bestuur doen besluiten in 2025 een onderzoek uit te voeren naar de mogelijkheden tot consolidatie. 

Financiële risico’s

Het belangrijkste financiële risico is het renterisico, mede door de – ook in vergelijking met andere pensioenfondsen – zeer lange looptijd van de verplichtingen. Rentebewegingen beïnvloeden de marktwaarde van de verplichtingen en een deel van de beleggingen en leiden tot volatiliteit van de dekkingsgraad. Dit risico wordt met name beheerst door het nominale marktrenterisico versus de (nominale) verplichtingen af te dekken voor 65%.

Niet-financiële risico’s

De uitvoering van de activiteiten van het pensioenfonds is nagenoeg volledig uitbesteed. Het fonds loopt in het kader van de uitbesteding een aantal niet-financiële risico’s. Om deze risico’s te beheersen heeft het fonds een uitbestedingsbeleid waaraan elke externe dienstverlener moet voldoen. Alvorens tot uitbesteding wordt overgegaan, voert het fonds een risicoanalyse uit. De kwaliteitseisen die aan uitbestedingspartijen worden gesteld worden doorvertaald naar afspraken, procedures en voorwaarden die worden vastgelegd in een uitbestedingsovereenkomst en een Service Level Agreement (SLA). Ieder kwartaal wordt voor de drie belangrijkste uitbestedingsrelaties (Actor, CTI en TKP) een monitoringsrapportage opgesteld en besproken in het bestuur.

Het pensioenfonds onderkent in de uitbesteding IB-risico’s als meest relevante. De belangrijkste zijn:

• IB-vertrouwelijkheid: de autoriteit en mogelijkheid tot het lezen, kopiëren of manipuleren van informatie en systeemcomponenten door personen die buiten een gedefinieerde groep gerechtigden ligt;
• IB-access: een uitbesteder is niet in staat zijn gegevens vanuit de IT-omgeving binnen een redelijk tijdsbestek te raadplegen of te wijzigen;
• IB-aanpasbaarheid: risico's met oorzaak in de IT doordat de uitvoerder niet in staat is tegen acceptabele kosten en acceptabele risico's veranderingen in de bedrijfsvoering door te voeren.

Naast de bij aanvang van een uitbesteding uitgevoerde risicoanalyse zijn er aanvullende beheersmaatregelen getroffen om deze risico’s te mitigeren. Dit zijn onder meer (de beoordeling van) periodieke SLA-, risico- en ISAE-rapportages, periodieke evaluatie van de dienstverlening en gerichte audits op de IT-omgeving (al dan niet in samenwerking met andere klanten van de uitbestedingspartij). Daarnaast staat het onderwerp IT met regelmaat op de bestuurlijke agenda om de kennis op peil te houden en de ontwikkelingen te volgen. 

In 2024 heeft het bestuur zich voorbereid op de in januari 2025 in werking tredende DORA-wetgeving. 

De financiële positie van het pensioenfonds is afgelopen jaar verder verbeterd. De actuele dekkingsgraad bedraagt per 31 december 2024 108,1%, maar is nog steeds als kwetsbaar te bestempelen. Op basis van het transitieplan van de sociale partners is voor de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel een dekkingsgraad van minimaal 107,5% nodig ten einde te komen tot een evenwichtige overgang. Daarnaast heeft het bestuur de wens om nog voor de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel een toeslag te verlenen. Dit laatste uiteraard alleen indien de financiële positie dit toelaat en er sprake is van evenwichtigheid. 

Het bestuur heeft ervoor gekozen om in 2024 de deelname aan het transitie-FTK voort te zetten. Voorafgaand aan dit besluit heeft het bestuur uitgebreid gesproken over de kortingskansen bij voortgezette deelname aan het transitie-FTK en en de kortingskans onder het reguliere FTK. Hoewel de kortingskansen onder voortzetting van deelname aan het transitie-FTK - bij een toen nog ingeschatte invaardekkingsgraad van 105% - hoger was, besloot het bestuur toch de deelname aan het transitie-FTK voort te zetten; dit in het kader van consistentie in beleid en de hogere kans om een toeslag te kunnen verlenen.

Uit de in 2024 uitgevoerde verkorte ALM-studie leidde concludeerde het bestuur dat een wijziging van de beleggingsportefeuille niet nodig is.  

Het in 2024 uitgevoerde RSA heeft tot enige wijzigingen in het risicoraamwerk geleid. Als eerste zijn voor de meeste risico's risicotolerantiegrenzen gedefinieerd. Daarnaast zijn de risico's over Informatiebeheer (IB, voor heen IT) verder uitgediept.
Verder is bij elke uitbestedingspartner als nieuw risico MVO (maatschappelijk verantwoord ondernemen) opgenomen. De risico's ten aanzien van dit onderdeel moeten nog nader uitgewerkt worden. De drie kritieke uitbestedingspartners zullen nog nader bevraagd gaan worden over hun beleid over dit onderwerp.

In 2023 heeft het bestuur een reguliere driejaarlijkse eigen risicobeoordeling (ERB) uitgevoerd. Uit deze ERB kwam naar voren dat het bestuur haar risicomanagement inzake informatiebeveiliging inclusief IT en ESG diepgaander kan uitwerken. Ook kwamen er nieuwe inzichten omtrent de beheersing van strategische risico’s in beeld. Het bestuur heeft de hieruit voortvloeiende verbeteracties in gang gezet. In 2025 is een tussentijdse ERB gericht op de transitie naar de Wtp gepland.

Ook in 2024 zal de toekomst van het fonds, mede in relatie tot de Wtp, een belangrijk bestuurlijk onderwerp zijn. Dit zal van invloed zijn op zowel de risicoscenario's als de risico-inschattingen. Bij het Transitieprogramma Wtp is een separate risicoanalyse opgesteld die maandelijks gemonitord wordt. De Wtp leidt tot nieuwe risico-analyses waarin wellicht nieuwe soorten risico's worden geïdentificeerd. Een risico is dat de toezichthouders steeds meer zicht krijgen op de transities. Aangezien het pensioenfonds niet voorop loopt in de transitie, betekent dat verwacht mag worden dat de eisen die gesteld worden aan het implementatieplan hoger worden. Dit biedt overigens ook kansen: hoe meer bekend is, hoe beter voorbereid het pensioenfonds op termijn overgaat naar het nieuwe pensioenstelsel.

Het gebruik van Artificial Intelligence programma's neemt snel toe. Het pensioenfonds zal, ten einde de risico's van het gebruik van deze instrumenten te beheersen, het beleid bij zijn uitbestedingspartners opvragen en dit leggen tegen een eigen op te stellen beleidskader.